Na de reeks Plein Public werd voor Stadswerk met een serie beschouwingen over de openbare ruimte gestart. De veiligheid in een park, het gebruik van social media door gemeenten, de betekenis van de RUD voor bewoners, de veranderingen in de stadsranden en leegstand, stadslandbouw, daklandschappen, groene gevels en urban heat islands komen aan bod, in dit blad dat maandelijks op de bureaus van bijna alle gemeenteprofessionals in Nederland ligt.

Stroom Den Haag is een kunst- en architectuurcentrum. Volop in beweging, niet gebonden aan een bepaalde stroming. Wel vooroplopend om een gastvrij platform te zijn. Stroom gaf alle ruimte om binnen het programma Foodprint onder meer Carolyn Steel te interviewen toen haar boek Hungry City uitkwam, om Nils Norman te interviewen en zijn project permacultuur-moestuin in het Zuiderpark te volgen in 2010 en 2011, om alle betrokkenen rondom DAGHAP te fotograferen en om Arne Hendriks te spreken tijdens het onlangs georganiseerde spraakmakende struisvogeldiner. Food Forward en de toekomst van stadsvoedsel is het huidige programma van Stroom.

Een mijner vrienden is een meester in het organiseren van dinertjes aan zijn keukentafel. Hij besteed uitermate veel zorg aan het kiezen van exquise melanges van delicate gerechtjes. Zijn andere talent is het met aandacht en subtiliteit kiezen van een selecte mix aan disgenoten.

Omdat deze verhalen over tuinen en Den Haag moeten gaan stel ik u rap gerust. Het verhaal speelt zich af in onze stad en maar liefst vijf van de tien tafelgenoten van het vorige week gehouden diner zijn de vrijwillige eigenaar van een tuin waarin eigenhandig groenten worden verbouwd. De roots van elk van de gerechten zou zomaar gelegen kunnen zijn in een moestuin van een der aangezetenen. Hoewel de werkelijke herkomst van de ingrediënten vaag blijft, ontstaat er tijdens het serveren van de venkelsoep met appel een voelbare intimiteit tussen diegene die weten hoe zalig een juist geoogste venkel ruikt en hoe een zo-even geplukte appel kan smaken. Ook de verrukkelijke tweede gang, een subtiele melange van tuinbonen, rucola, peultjes en geitenkaas zou eigen kweek kunnen zijn. Zelfs het hoofdgerecht, een perfect gegaard konijn is op menig Erven Droog, Het Groene Oor, ‘t Is altijd wat of Nooit Gedacht gemakkelijk te oogsten.

Ach, een moestuin. Ik zou er graag een bezitten. De maître van de peulen, de patron van de pompoenen wil ik zijn. De verhalen over zeventien kilo rijpe spruiten, kofferbakken vol gele pepers en de levering van 45 pallets kloeke aardbeienplanten uit het Westland wanneer je alleen maar om een stekkie hebt gevraagd, schrikken me echter wat af. Ook zie ik op tegen de strijd met het zevenblad, herderstasje, harig wilgenroosje, varkensgras en klein kruiskruid. Van woorden als wisselteelt en vruchtwisseling kruip ik in m’n schulp. Ik zou graag een moestuin bezitten, maar op werkwoorden als bukken, kruien en wieden ben ik niet zo dol. Er zijn 2900 Haagse volkstuintjes waarvan de meeste, zoals het volkstuinen betaamd, langs de rafelranden van de stad liggen. Volgens een kaart uit 2008 zijn er 42 tuintjes bij mij in de buurt, 22 aan de Cantaloupenburg en 20 aan het Westeinde. En die kan ik niet vinden. Hoe dikwijls ik ook heen en weer fiets. Wil iemand hier een tipje van de misschien wel geheime sluier oplichten? Ik zou zo graag een moestuin bezitten. Eentje zonder werkwoorden. Maar met een keukentafel vol etende vrienden.

In de wekelijkse rubriek Stadsgroen in Den Haag Centraal schrijf ik wekelijks een column over groen, mensen en de stad. Al sinds 2008.

Nadat Paul Scholte het bij Standaard Uitgeverij Antwerpen uitgegeven dikke Het Beste Buitenboek en succesvolle Meesterlijke Tuinen had vormgegeven, was het niet meer dan vanzelfsprekend dat zijn bureau Peanutsch ook het derde boek Stoepgroen zou gaan maken. Dan moest een zeker iemand nog wel even wat pagina’s vol schrijven. Aldus geschiedde en zo is er ook in 2011 weer een boek uitgekomen! Je kunt het bestellen bij de boekhandel, via de mail of kopen bij Appeltjes van Oranje, in de Molenstraat 23 in het Haagse Hofkwartier!

Uw societyscribent en plaatjesmaker staan nog buiten in de rij en krijgen al een consumptiebonnetje in de handen gedrukt. ‘We zijn al bijna door de bonnen heen’, horen we smiespelen. ‘`t Wordt drukker dan verwacht’.

In de garderobe is het dringen, ook hier verwisselen papiertjes van eigenaar en dat vergt tijd. Wanneer we uiteindelijk de drempel van de nachtkroeg De Pijpela over stappen roept een dame: ‘Wat een zaligheid! Het ziet er nog net zo uit als vroeger, in de jaren zeventig was ik hier ieder weekend!’ We draaien ons om, verificatie van de leeftijd van de spreekster blijkt echter onmogelijk in de stikdonkere ambiance. We zijn in deze voormalige kunstenaarssociëteit in afwachting van alweer een boekpresentatie vol weemoed. Afgelopen weken werden we al bij het contemplatieve Het Verdriet van Eline, het historische Graven rond het Binnenhof en het hedendaagse maar niet minder legendarische Onze Stad Den Haag onthaald, vandaag zullen we een toast uitbrengen op verhalen van vroeger in het boek Over mensen en zaken in het Hofkwartier.

Dit soort schrijfsels over mensen en dingen die voorbijgaan trekken een geheel eigen publiek. Dat is pas echt goed zichtbaar op het moment de discolampen aangaan en op de maat van James Bond’s filmhit Goldfinger hun mini-lichtvlekjes reflecteren. Om ons heen staan mannen en vrouwen die voornamelijk grijs en geruit door het leven gaan, in de hand een vermetel glas ijskoude tonic. Naast kunstenaars, politici, acteurs, muzikanten en journalisten blijkt de veelzijdige Herman Brood kind aan huis te zijn geweest, hier in de Pijpela. Hij betaalde zijn barrekening met prenten. Ja, hij tekende wat af, in het duister van de ontspanning. De kunstwerkjes hangen boven de deur die naar de nooduitgang en de ‘beste kamer’ leidt. Een van de aanwezigen wijst onze fotograaf op het feit dat zich achter die deur een behoorlijk steile trap bevindt. ‘Ben ik vroeger vaak bijna vanaf gedonderd,’ bast hij, ‘naar boven, dat lukte nog wel. Maar terug, naar beneden…’ Hij probeert er ondeugend bij te kijken. Of er werkelijk iets onthutsend gebeurde bij het zo enerverende traplopen komen we niet te weten. Net zo min krijgen we antwoord op onze vraag of deze besnorde man in zijn tijd puntlaarzen droeg en een Puch bezat of meer een Clarks met Kreidler nozem was. Juist op dit potentieel zo boeiende moment begint de boekpresentatie.

‘Ik ben Joost, kunt u mij allemaal horen, ook achterin?’ Dat is in de buurt van de bar zeker niet het geval, en dat houden we maar even zo. Wapperend met een dik rood kasboek waarin werd ‘opgeschreven’ kijkt hij de toehoorders na op eventuele wanbetalers van weleer. Joost was kruidenier in de Nobelstraat moet je weten. En niet alleen was hij de kleinste, met slechts vijfentwintig vierkante meter winkelruimte, hij was ook nog eens de laatste. Tweeëntwintig jaar lang was hij de spil van de wijk, de praatpaal, de kroeg met kaakjes en karnemelk en sociaal vangnet tegelijk.

‘De tijd heeft hier stil gestaan’ zegt uitgever Jan van De Nieuwe Haagsche, daarmee  voor een kort moment het woord overnemend. Koos en Ton, de makers van het omvangrijke boekwerk hebben bijna vergeten ondernemers en bewoners van het Hofkwartier geïnterviewd. Zo hebben ze onder meer met de Broeders van Sint Jan, de dame van La Casa del Habano, Peer Dellen, Gabriella Dal Zotto, beiaardier Heleen van Weel en Rob Piepers gesproken. Jan sluit zijn betoog af, lange verhalen worden kort gemaakt en Antoinette Visser krijgt het eerste exemplaar overhandigd. Ze vertelt aandoenlijk over het feit dat ze onlangs oma is geworden, daarmee refererend aan de barman Menno die slechts luttele uren geleden vader van een dochter werd. Saamhorigheid alom in deze kroeg waar iedereen elkaar, of anders wel iemand met een kleinkind kent. Het wordt nog heel gezellig, voor ons het teken om op te stappen.

Op weg naar buiten pakken we een boek mee. ‘Wat een kloek boek veur zo’n piepklein Hof Quartier‘, mompel ik tegen de fotograaf. ‘Er wonen grootse mensen’, is de repliek. Bij de deur merken we dat ons garderobebonnetje per ongeluk is ingewisseld bij de bar. We ruilen een consumptiebon voor een jas. Een tikkeltje in de war verlaten we de nachtkroeg. En het is pas zeven uur.

Hoewel ogenschijnlijk ‘midden’ in de stad gelegen is Erasmusveld een voormalige stadsrand. Dat is goed te zien aan het gevarieerde grondgebruik en de mix van functies: er zijn sportvelden, volkstuincomplexen, boerenhoeven, wat restgroen en braakliggend terrein en een lintbebouwing langs de Noordweg. Er is enkel een hoofdverkeersstructuur, fietspaden ontbreken. Erasmusveld biedt een authentieke, maar ietwat rommelige aanblik.

In 2008 is het masterplan Erasmusveld-Leywegzone gepresenteerd. Dit plan omvat zowel de ontwikkeling van de oude stadsrand als herontwikkeling van de aangrenzende naoorlogse wijk Morgenstond-Zuid. Het gebied zal te zijner tijd Den Haag Zuidwest op een logische manier met de 7.700 woningen in de Vinex-wijk Wateringse Veld verbinden.

Den Haag heeft de ambitie om Erasmusveld de meest duurzame stadswijk van Nederland te laten worden. Het masterplan is gebaseerd op het creëren van een aantrekkelijk woongebied met een eigen identiteit, het versterken van de landschappelijke en ecologische waarden, het verbeteren van de Haagse woningvoorraad en versterken van de wijkeconomie. Er worden 750 nieuwe woningen gebouwd zodat uiteindelijk in Wateringse Veld, Erasmusveld en Den Haag Zuidwest tezamen zo’n 85.000 mensen wonen. Het Stadskantoor en het vernieuwde winkelcentrum Leyweg vormen het hart van het gebied, de bestaande tramhalte wordt een openbaar vervoer terminal. De sportvelden breiden uit en de accommodaties zullen mede worden gebruikt voor diverse wijkorganisaties en naschoolse opvang. Wat is daar nu allemaal zo duurzaam aan?

Een duurzame wijk is zeker geen wijk met handige foefjes en slimme metertjes. Het gaat al lang niet meer om het indraaien van Led-lampen in straatlantaarns. Natuurlijk komt er in een duurzame wijk techniek aan te pas,  maar het belangrijkste is de leefwijze van de bewoners zelf. Dat begint al bij de betrokkenheid, een voorwaarde voor de realisatie van de duurzaamheidsambitie. Door de crisis is het ontwikkelen van een wijk middels ‘mooie praatjes met mooie plaatjes’ van een belegger of projectontwikkelaar voltooid verleden tijd. De diepere oorzaak ligt in het failliet van het ‘maakbaarheidsideaal’ dat uit ging van de gedachte dat Nederland zich door bollebozen en vanaf de tekentafel liet ontwerpen.

Erasmusveld wordt daarom ontwikkeld volgens de Open Source methode. Niet meer een partij of een organisatie, maar de bewoners zelf ontwikkelen de wijk. Zij zijn vanaf het begin medebepalend voor alle planvorming, de exploitatie én het beheer. Deze methode zorgt voor leefbare doelen en maximale haalbaarheid. De open source methode is een duurzame methode, hij vergt namelijk geduld, aandacht, terughoudendheid en juiste timing naast de betrokkenheid. En bijsturen mag, het Erasmusveld is immers een gebied dat zich al eeuwen aan het ontwikkelen is. Op eigen wijze en lang voor de ambitie van 2008 werd uitgesproken. Een gebied is een levend organisme, er is geen eindbeeld in het beheer. Ontwikkeling gaat immers altijd maar door.

Wat is er nog meer duurzaam aan deze wijk? Erasmusveld wekt zijn eigen energie op. Aardwarmte in combinatie met zonne- en windenergie zorgen zelfs voor een surplus aan energie. De wijk wordt niet aangesloten op het energienet. Ook riolering is overbodig: hergebruik is het motto. Water wordt op natuurlijke wijze gezuiverd in ruim oppervlaktewater met plantaardige helofytenfilters. Het mobiliteitsplan zorgt voor een fijnmazig netwerk van fietspaden in een autoluwe wijk, parkeren vindt erbuiten plaats. De openbaar vervoerterminal wordt gecombineerd met green wheels, fietsstallingen, scholen, kinderdagopvang, boodschappendiensten en pakketvervoerdiensten.

In de wijk worden veel bomen aangeplant, het hemelwater wordt opgeslagen in vijvers, de oevers worden beplant met gewas dat later als isolatiemateriaal kan dienen. Afval bestaat niet, want dat wordt hergebruikt, afvalwater wordt met snoeihout vergist. Natuurlijk zijn er volop groene daken en groene gevels in Erasmusveld. Het sleutelwoord in een duurzame wijk is de kwaliteit van de openbare ruimte. Die mag immers veel meer zijn dan een verzameling klimaatneutrale bankjes, lantaarnpalen en een wipkip. De genius loci -de eigenheid van het bestaande landschap- wordt als uitgangspunt voor het ontwerp van openbare ruimte genomen. De unieke, plaatsgebonden atmosfeer van het gebied wordt gebruikt en benadrukt, nietsontziende bulldozers blijven aan de kant. Bestaande bomenrijen worden gekoesterd en er wordt gewerkt met een gesloten grondbalans; uitgegraven grond wordt elders in het gebied hergebruikt zodat er aantrekkelijke glooiingen kunnen ontstaan. Ook dat is duurzaamheid.

En de woningen? De drie meest kansrijke technieken om energieneutraal te bouwen zijn: goede isolatie, luchtdicht bouwen en warmteterugwinning. Een energieneutrale woning heeft een hoog comfortniveau waarbij alle gebouwgebonden energie voor verwarmen, koelen en tapwater duurzaam wordt opgewekt, dus zonder fossiele brandstoffen. Het elektragebruik door de bewoner valt hier dus buiten. Het bouwen van een energieneutrale woning kost circa € 8.000,- meer ten opzichte van een ‘gewone’ woning. Deze extra investering verdient zich ruimschoots terug door de fors lagere energierekening.

De woningen in Erasmusveld krijgen méér. Ze worden voorzien van een efficiënt systeem voor het leveren van warm water door bodemwarmte, met grote glasoppervlakken georiënteerd op het zuiden, betonkernactivering voor verwarming en verkoeling en zonnepanelen of een windmolen. De duurzaamheid zit ook in het gebruik van her te gebruiken en hergebruikte materialen als gebakken klinkers, bamboe, pvc, glas, schapenwol, hout, schelpen, hennep, gerecycled katoen, kurk, leem, stro en vlas.

Hoe moet je wonen in de meest duurzame wijk van Nederland? Als het niet meer nodig is om dubbel glas te gaan plaatsen of steenwol in de kruipruimte vast te gaan nieten, en ook tochtstrips overbodig blijken, wat kun je dan als bewoner nog wel doen? En wie woont hier eigenlijk straks? Je doet al aan ‘milieu’ voordat het woord was uitgevonden en zamelt al jaren fluitend je batterijen en lege flessen in. Je hebt een strak ingestelde kamerthermostaat en je koopt geen frambozen buiten het seizoen. Je hebt een aversie tegen rode wipkippen en bent dol op plassen water en omgevallen boomstronken. In je wc hangt kringlooppapier en het gazon maai je met een handmaaier. Wanneer je na het lezen van dit artikel nu ook denkt: deze wijk en ik; wij zijn voor elkaar geschapen, dan is er goed nieuws. In januari 2012 gaat de eerste paal de grond in. Wees er snel bij. Het wordt fijn in Erasmusveld!

(Dit verhaal is verschenen in Den Haag Centraal, november 2011)

Meedenken over de toekomst van het eeuwenoude Hofwartier is erg leuk. Het gaat natuurlijk al lang niet meer om het hebben van een etiket, logo of een vlag, en gebiedsbranding moet toch heus ‘van binnen uit’ komen. Het winkel- en woongebied van het Hofkwartier zo goed mogelijk laten aansluiten bij de wensen van bewoners, ondernemers, investeerders en bezoekers is de missie. Het formuleren van de gebiedsidentiteit is daarbij van cruciaal belang, de kernwaarden gaan helpen bij het aangaan van relaties. Daarna volgt gebiedsmarketing.

Voor het internationale modebedrijf VeldhovenGroup werd het verhaal geschreven dat als basis diende voor het brand book. Het succes van dit familiebedrijf begon feitelijk al direct bij haar oprichting in 1950 en gaat onder leiding van alweer de derde generatie almaar door. NONO, Sandwich, Turnover en Stills zijn de fraaie merken die het bedrijf voert.

Voor Stadswerk heb ik van 2008 tot en met 2010 maandelijks de rubriek Plein Public verzorgd. De verhalen beschreven het ontstaan, de historie en het huidige gebruik van het plein, de plaats, de brink of de markt. Voor deze reeks heb ik diverse plaatsen in Nederland bezocht, met af en toe en een uitstap naar België en Frankrijk. Een serie met bijzondere plekken en bijzondere ontmoetingen!

In 2010 was ik mede-organisator en initiator van de projectgroep Aan Tafel!, ondersteund door stichting Design Den Haag. Onder de bomen van het zonnige Lange Voorhout schoven creatieven en ambtenaren aan tafel om samen, op informele wijze, van gedachten te wisselen over de toekomst van Den Haag.  Marcel Verreck werd genodigd voor goeie praat en Hof van Eten voor prima drank en happen. Glenn Caprino regelde de muziek bij de afsluitende borrel.